Schattenberg en Westerbork

Inleiding

Afgelopen zomer op een hete zaterdag gingen we naar woonoord Schattenberg. Maar om daar te komen moet je de bordjes naar kamp Westerbork volgen.  Als je aankomt op de parkeerplaats van Herinneringscentrum Westerbork wijst niets je op de Molukse geschiedenis of het feit dat Westerbork en Schattenberg dezelfde plek betreft alleen in een andere tijdsperiode. Op de website wordt hier wel kort op ingegaan. Na het lezen van het boek Barak 85 kamer 10 is de zin “Voor de kinderen was woonoord Schattenberg een ideale en veilige omgeving.” wel heel wrang. We liepen dus op eigen kennis de drie kilometer door het bos naar de uiteindelijke bestemming.

Het kamp

Als je het bos uitkomt is daar meteen een monument voor joodse slachtoffers en het huis van de kampbewaker  in zijn glazen behuizing. Dit huis viel nu heel erg op, ook omdat Jobbe Wijnen en Ivar Schutte hier archeologisch onderzoek hadden verricht in 2012. Van eerdere bezoeken, vele jaren geleden, kan ik mij niet herinneren dat ik het huis gezien heb. Sowieso was het kamp heel anders dan in mijn herinnering, misschien komt dat omdat ik er op de fiets geweest was en dan kan je ook aan de andere kant van het kamp binnenkomen. De gebogen spoorlijn was in mijn geheugen namelijk veel prominenter aanwezig. Maar ook bij vorige bezoeken wist ik weinig van de Molukse geschiedenis, laat staan dat dit ooit een woonoord was geweest met de naam Schattenberg. Voor de goede opletter is er echter een klein straatnaambordje in de berm.

BAT_Schattenberg_8_IMG_3149
Het naambordje langs de weg, de enige directe aanwijzing naar de naam van het Molukse woonoord.

En dat is maar goed ook want bij de ingang hangt een bord waarop het kamp Westerbork als Europees erfgoed benoemd wordt, maar heeft men niet de naamswisseling vermeld. Het overlappen van deze geschiedenissen op één plek wordt dus zo neergezet dat de oorlogsjaren overheersen. Het andere trauma wordt niet met name bij de ingang genoemd.  Evengoed passeren wij de slagboom het kamp in. Het terrein ligt in de blakende zon en is verre van uitnodigend bij een temperatuur van dertig graden.

BAT_Schattenberg_8_IMG_3152
De slagboom naar Schattenberg.

Eenmaal op het terrein is het vooral leeg met rechthoekige verhogingen die de lokaties van barakken aangeven. Een groep met gids komt naast ons staan en wij luisteren mee. Het gaat alleen over het Joodse verleden. Er wordt verteld hoe het kamp de schijn van goede omstandigheden ophield, zelfs met één van de beste ziekenhuizen voor die tijd. Op deze wijze kwamen de mensen niet of minder in opstand. Het was zwaar maar er werd tenslotte voor ze gezorgd. Niet wetende dat het babytje waarvoor een couveuse was geregeld enkele weken later zonder pardon vergast werd in Duitsland. Iedereen werd uiteindelijk naar Duitsland afgevoerd en maar weinige kwamen terug. Het bleek dat het niet de bedoeling was dat wij met de groep meeliepen omdat het een betaalde rondleiding betrof.

Wij dwaalde wat door het kamp en overal waren luisterpalen waar wat verteld werd. De barakken in Westerbork werden tijdens de oorlog al als troosteloos omgeschreven. Er werd echter geen woord gerept over het feit dat na de oorlog de Molukse bewoners nog bijna twintig jaar in diezelfde troosteloze barakken zouden wonen. We volgde wat van de paadjes met stoeptegels van de belangrijkste weg af en kwamen zo bij het monument voor de Molukse bewoners. Dit was mooi gedaan met een zuil vol kruidnagels een silhouet van een barak en een reiskoffer zoals in vele barakken stond vanwege de hoop op terugkeer.

BAT_Schattenberg_8_IMG_3162
Monument voor Molukse bewoning van Schattenberg.

We liepen nog wat verder, maar het was moeilijk je te oriënteren. Misschien kwam het ook door de hitte, waardoor we routes via schaduwrijke boompjes kozen. De joodse geschiedenis is belangrijk, maar daar waren we niet voor gekomen. Het bezoek was voor ons dan ook niet bevredigend. Dat kwam misschien ook door de klinische uitstraling van de  grasvelden. Ook leek het andere bezoek niet onder de indruk van de plek. Bij de barak die deels was teruggeplaatst waren twee jongetjes agressief aan het spelen met stokken zonder dat iemand hen daar op aansprak. Andere mensen liepen verveeld rond met hun telefoon te spelen.

Ten slotte

We liepen dan ook maar weer door het bos terug. In het herinneringscentrum hadden ze in de boekwinkel welgeteld 1 boek over de Molukse tijd in Schattenberg. Dat heb ik meteen gekocht. Voor twintig jaar bewoning onder traumatische omstandigheden door de Molukkers is wel heel weinig aandacht. Ik snap dat de Joodse geschiedenis hier heel belangrijk is, maar er zou toch ook plaats moeten zijn voor beide verhalen. Nederlanders kunnen zoals het nu is vooral instemmend knikken bij het leed dat door de Duitsers is veroorzaakt, maar vergeten het verdriet dat de Nederlanders de Molukkers hebben aangedaan.

 

 

Boekpresentatie Barak 85 kamer 10.

Inleiding

Zaterdagmiddag 16 november vond in het Sophiahof de boekpresentatie plaats van Barak 85 kamer 10. Het Moluks Historisch Museum had de schrijfster Dinah Marijanan uitgenodigd om voor te lezen uit het boek en Rocky Tuhuteru presenteerde de middag.

IMG_5727

De boekpresentatie

In het gesprek tussen Dinah en Rocky werd het meteen duidelijk dat de schrijfster niet allen maar over een rooskleurig verleden had geschreven. Ze vind het een bizar gegeven dat je opgroeit in een voormalig doorgangskamp Westerbork, toen Schattenberg geheten, samen met ouder met een trauma dat zij elders in de wereld hebben opgelopen.

Het boek is autobiografisch en de schrijfster is dan ook duidelijk erin dat het over haar herinneringen gaat. In het boek neemt zij haar dementerende zus mee naar herinneringscentrum Westerbork met het idee dat haar zus hopelijk op de plek van haar jeugd weer een opleving kan krijgen. Dit blijkt niet het geval, maar voor de schrijfster is het een moment om over haar verleden na te denken en uiteindelijk te schrijven.

IMG_5714
Dinah Marijanan leest voor uit Barak 85 kamer 10.

Het boek bestaat uit allerlei korte hoofdstukjes waarbij de schrijfster hun gedeelde geschiedenis verteld in gespreksvorm. Ook al is dit gesprek eenzijdig en maakt de zus meer geluid dan woorden, is de aanwezigheid van de zus in het boek van groot belang. Niet alleen heeft de schrijfster een reden om de dingen aan haar te vertellen, haar zus geeft ook aanleiding tot reflectie omdat zij zelf niet meer goed kan reageren. Hierdoor is het in het boek duidelijk dat dit de herinneringen zijn van één persoon, die mogelijk niet door iedereen gedeeld worden. Aan de andere kant stijgt het boek boven de persoonlijke herinnering uit en geeft het een inkijk in de omstandigheden waaronder de Molukse kinderen van de tweede generatie opgroeiden.

Het Moluks Historisch Museum heeft een filmpje opgedoken over de eerste week in Schattenberg. Als een busbedrijf uit Overijssel kleren komt brengen nadat zij vernomen hebben dat de nieuw gearriveerde mensen geen winterse kleren hebben. Het valt op hoe jong de gezinnen zijn.

IMG_5723
Familieleden van Dinah spelen Leun op mij.

Halverwege het programma traden de familieleden van de schrijfster op. Rachelle Houtman, Daan Marijanan, Martijn Houtman en Evelio Olazabal Lopes brachten het lied ‘Leun op mij’ ten gehoren.

Vervolgens geven twee mensen Jacinta en Jan (ik heb hun volledige naam niet meegekregen) hun indruk van het boek. Jacinta is derde generatie Moluks en herkent veel uit de verhalen waarmee ze is opgegroeid. Af en toe breekt het haar hart en moet ze het boek even opzij leggen. Jan heeft een Molukse vrouw die pas in de jaren tachtig naar Nederland is gekomen. Vooral het verhaal over de verslaving van jongeren vindt hij aangrijpend.

Uiteindelijk wordt het boek uitgereikt aan de zonen van de zus uit het boek, Marcel en Addy. Dit is duidelijk een emotioneel moment voor de betrokkenen.

IMG_5725
Marcel en Addy nemen het  eerste exemplaar van het boek in ontvangst.

Dinah leest nog een stukje voor en daarna is er een borrel en de mogelijkheid het boek te kopen en te laten signeren.

tot slot

Nieuwsgierig als ik ben naar de inhoud koop ik het boek en laat ik het signeren. De rij met mensen die het boek kopen groeit en sommigen kopen zelfs twee exemplaren. De volgende ochtend lees ik het boek in één keer uit. Het is vlot geschreven, en ook al moet je soms even ademhalen en het tot je door laten dringen, het is een mooi boek. Er wordt niets verfraait of uit de weg gegaan. Dit soort boeken geven de geschiedenis kleur en laten het effect van grote processen op de mensen die er in verzeild raken zien. Zeer de moeite waard om te lezen.

Bezoek zelf kamp Ybenheer of Oranje 10-12 oktober.

Van de heer Timmerman ontvingen wij onderstaand bericht.

Deze week is de week van de toegankelijkheid met als speciaal thema ‘Natuur en Cultuur’. Op de kampen Ybenheer en Oranje komt dat allemaal perfect bij elkaar. Op donderdag 10, vrijdag 11 en zaterdag 12 oktober wordt er door Natuurmonumenten en de werkgroep uit Fochteloo tussen 13.00 uur en 16.00 uur stevig uitgepakt met gratis koffie, thee, oranjekoek van de wereldkampioen oranjekoekbakken, verse spekkoek waar al een bijdrage voor de aardbeving op de Molukken in zit, rondleidingen, extra informatie, enz. Iedereen met hart voor de weggestopte geschiedenis van al die kampen/woonoorden is, lopend of rollend, van harte welkom.

Als je in de buurt bent zou ik zeker even langs gaan.

IMG_3007
Kamp Oranje gezien vanaf de parkeerplaats van kamp Ybenheer.

 

Panggajo: een boek over de Molukse geschiedenis in Capelle a/d IJssel.

Inleiding

Op twintig september vond in Capelle aan de IJssel de boekpresentatie van ‘Panggajo van woonoord naar woonwijk’ plaats. Ik kon er niet bij zijn omdat ik thuis in het ziekenmandje lag. Maar gelukkig kreeg ik de woensdag erna een mail dat ik het boek diezelfde dag kon ophalen bij Nunu Mahua in Capelle. Ik sprong in de auto en haalde het boek op. Bij het gemeenschapshuis waren ze net bezig met oefeningen dus jammer genoeg geen tijd voor een praatje. Het boek is echter een kennismaking met de gemeenschap op zich.

IMG_5571
De voorkant van het boek.

Het boek Panggajo

Gelukkig wordt in het voorwoord uitgelegd wat Panggajo betekent want ik spreek geen Maleis. Panggajo betekent roeien en het concept wordt hier gebruikt om de generaties te verbinden. Het mooie aan dit boek is dat het niet door één persoon is geschreven maar door een team van mensen van de Werkgroep Gedenkboek Capelle. Het hele boek straalt die gemeenschapszin uit. Vele mensen komen aan het woord uit verschillende generaties en achtergronden wat tot een goed leesbaar boek leidt. Het voordeel van een team is ook dat ze de interviews met mensen van de eerste generatie, uitgevoerd door een eerdere werkgroep, netjes opgenomen hebben in het boek. De noodzaak van het boek wordt hier extra duidelijk omdat drie van de vijf geïnterviewde ondertussen overleden zijn. Er is ook een documentaire gemaakt van deze interviews die op youtube te zien is.

Het boek zelf is kloek met 391 pagina’s, veelal in kleur en met vele foto’s. De teksten zijn zeer gevarieerd van de voorgeschiedenis van de Molukse mensen voor zij naar Nederland kwamen, het woonoord en de woonwijk, maar ook politiek, religie en cultuur komen aan bod. Dit alles doorspekt met persoonlijke interviews van mensen. Zo worden de historische gebeurtenissen behapbaar en inleefbaar. Moeilijke perioden worden niet uit de weg gegaan zoals de bezetting van de Indonesische ambassadeurswoning in Wassenaar en de gewelddadige inval in IJsseloord door 1000 man politie en militairen. Maar ook de verbondenheid met de Molukse cultuur door onder andere een Tifa groep en Tjakalele dansgroep wordt beschreven. De verbondenheid van de wijk en haar bewoners komt duidelijk naar voren, waar sport en muziek een belangrijke rol spelen.

IMG_5572
Plattegrond van IJsseloord met daarnaast een foto van het woonoord en de woonwijk Oostgaarde in Capelle.

Conclusie.

Het boek is zeer de moeite waard en ik raad iedereen aan het te lezen. Laat je niet weerhouden door de vele pagina’s want het leest makkelijker dan menig dun boekje. Dit is een ware verdienste van de werkgroep. Daarnaast is het voor ons onderzoek ook erg handig omdat er een duidelijke plattegrond is afgebeeld en daarbij een lijst is gevoegd van alle families die in het kamp hebben gewoond (inclusief barak nummer). Er verschijnen steeds meer boeken over de individuele woonoorden en woonwijken. Dat laat zien dat de huidige generatie interesse heeft in de Molukse geschiedenis. En voor ons onderzoek geeft het kleur aan de kampen waar meestal nog maar weinig ter plekke van terug is te vinden.

Kamp Mantinge vanuit de auto.

Inleiding

Het leven van een hedendaags archeoloog gaat niet altijd over rozen. Soms zit het weer tegen, zo koud dat je vingers geen pen kunnen vasthouden of zo warm dat je van schaduw naar schaduw loopt. Soms kun je niet een terrein op of kun je het terrein niet goed lokaliseren. Maar hier in Mantinge was er een ander obstakel, een grote hond (rottweiler) die los liep zonder een mens in zicht.  Nu staan rottweilers er om bekend dat zij hun plek en eigenaar verdedigen dus het leek ons niet veilig om uit te stappen. Maar ook vanuit de auto kun je observaties doen.

Kamp Mantinge

BAT_Mantinge_10_IMG_3114
Kamp Mantinge, totaal overbouwd.

Van het originele kamp konden wij vanuit de auto niets terugzien. Maar ik denk dat als we op de plek rond hadden gelopen we niet veel meer hadden gezien. Op de plaats waar kamp Mantinge lag zijn drie grote schuren gebouwd. Deze schuren zijn parallel aan elkaar gebouwd terwijl de originele plattegrond van het kamp een driehoekige indeling laat zien. De schuren hebben een dusdanige omvang dat er weinig kans is dat er nog sporen van het oude kamp zijn overgebleven. Hoogstens zouden er nog wat resten in de grond aanwezig kunnen zijn in het weilandje voor de schuren.

Het kamp Manting had namelijk op de korte zijde twee kleine barakken, die wat dichter bij de weg lagen. Een visuele inspectie van het weiland gaf ons echter geen aanleiding om te vermoeden dat er nog substantiële zaken te vinden zijn. In ons autootje waren we namelijk moedig genoeg om enkele keren heen en weer te rijden.

Het enige wat nog bij het originele kamp kan horen is de bomenrij achter de linker schuur. Op Google-earth is namelijk te zien dat deze bomenrij schuin op de huidige perceelgrenzen staat. En daarmee de driehoekige structuur van het kamp lijkt te volgen.

We besloten naar de zijkant van het kamp te rijden om te zien of daar nog iets te vinden was.

BAT_Mantinge_10_IMG_3116
De zij- en achterkant van kamp Mantinge.

Ook hier was eigenlijk niets terug te vinden. De bebouwing op het huidige terrein is nogal fors. En van de weg af is het niet goed toegankelijk. Het nemen van een goede foto werd bemoeilijkt door de vele begroeiing langs de weg.

BAT_Mantinge_10_Hek inzoom
Hek langs kamp Mantinge.

Het enige wat ons opviel was dat in het hek dat ongeveer naast het kamp moet hebben gelopen enkele hele grote palen zaten. Deze waren niet in verhouding tot de rest van het hek. Misschien gaat het hier om oude palen die ooit onderdeel uitgemaakt hebben van het originele hek.

Conclusie.

Op de plek van het kamp Mantinge is er weinig tot niets dat ons herinnert aan het verleden. Geen bordje of monument en de meeste sporen lijken uitgewist. We konden het kamp niet goed onderzoeken, maar de vraag is of een betreding van het terrein ons veel meer had geleerd.

 

Geesbrug achter het hek.

Inleiding

Na de onduidelijkheden over de kampen bij Ruinen – het lijkt nu duidelijk dat het kamp dat ik Stuifzand noemde eigenlijk Ruinen is en Stuifzand ten noorden van Hoogeveen ligt (ook met dank aan Julia Cepat) – is het fijn om een kamp te bezoeken waar geen twijfel over bestaat. Aan de wegkant is een monument voor de Joodse gevangenen uit de Tweede Wereldoorlog. Jammer genoeg is er niets dat herinnert aan de Molukse bewoning.

Het kamp bezoek op een afstandje

BAT_Geesbrug_13_IMG_3093
Kamp Geesbrug gezien van achter het hek.

Kamp Geesbrug is tegenwoordig een varkens vermeer-bedrijf. De eigenaar was niet thuis, maar had zijn telefoonnummer op de deur hangen. Dus belden wij hem op om te vragen of het goed was dat we even rondkeken en foto’s maakten. De boer was heel vriendelijk, maar om hygiënische redenen mochten we niet voorbij het hek. Dit hebben we dan ook niet gedaan.

Het zicht op de voormalige barakken was goed, maar we konden niet zien of er nog andere elementen uit de tijd van het kamp overgebleven zijn. De structuur van het kamp is nog aanwezig maar er is van alles bij gebouwd en verbouwd.

kaart geesbrug1994-2000
Geesbrug links op de topografische kaart van 1994 en rechts op de topografische kaart van 2000.

De oude barakken die in v-vorm tegenover elkaar lagen zijn nog aanwezig, wel omgebouwd tot schuur. De gebouwen die aan beide zijden van de ingang staan zijn volledig herbouwd. En er zijn drie lange schuren toegevoegd. De schuur op die op de foto achter het varken staat is de middelste schuur.

Om het terrein lag een bossage die nog zou kunnen stammen uit de tijd van de Molukse bewoning. Jammer genoeg nam deze het zicht weg van het binnenterrein zodat we weinig informatie konden verzamelen door er omheen te lopen.

BAT_Geesbrug_13_IMG_3099
Bossage om het terrein van kamp Geesbrug.

 

Conclusie

Het kamp Geesbrug is nog deels aanwezig, alhoewel helemaal in aangepaste vorm. Alles is verbouwd om het geschikt te maken voor het houden van varkens. Er is wel een monument, maar niet voor de Molukkers. Ook wordt er nergens herinnert aan het andere gebruik van het kamp, eerst als arbeiderskamp, en later voor dienstweigeraars en evacuees. Het Joodse monument zorgt ervoor dat de lokatie van het kamp Geesbrug niet vergeten wordt. Aan ons de taak om het andere gebruik van deze plek ook niet te doen vergeten.

Is Stuifzand dan toch Ruinen…

Inleiding

In de vorige blog dacht ik kamp Stuifzand te beschrijven en kon ik kamp Ruinen niet vinden. De heer Schonewille gaf echter een andere interpretatie. Volgens hem heb ik kamp Ruinen beschreven en ligt kamp Stuifzand aan de Wijsterseweg in Stuifzand ten noorden van Hoogeveen. Ik was dit laatste kamp ook al tegengekomen, maar kon geen informatie vinden over Molukse bewoning.

Vraag aan de lezer

Daarom vraag ik nu aan de lezers: zijn er nog oud-bewoners van beide kampen die uitsluitsel kunnen geven over de locaties van kamp Ruinen en Stuifzand?

De mogelijke locaties die we nu hebben zijn;

Screen Shot 2018-08-18 at 17.33.13
Mogelijke locatie kamp Ruinen zoals voorgesteld door de Heer Schonewille. En door mij in de vorige blog omschreven als Stuifzand.

Kamp Ruinen zou volgens de heer Schonewille liggen aan de Ruinerweg 18 ten zuiden van Ruinen. Daar bevindt zich nu Van Harte Recreatiecentrum.

Screen Shot 2019-09-09 at 11.51.29
De locatie van kamp Stuifzand zoals voorgesteld door de heer Schonewille.

De locatie van kamp Stuifzand zou dan ten noordoosten van het gehucht Stuifzand zijn. Ongeveer waar de Wijsterseweg overgaat in de Vamweg.  Over de mogelijke locatie van Stuifzand heeft ook de heer Timmermans een idee. Hij schrijft: “Op bijna 3 kilometer ten O.N.O van Stuifzand lag een kamp van de werkverschaffing dat een aantal jaren na de oorlog nog intact was. Het heette kamp Gijsselte en lag op de kruising van de Domeinweg en het fietspad van Echten naar Pesse.” Dit is dus een andere lokatie dan die van de heer Schonewille.

Door de vele werkkampen in de omgeving is het dus moeilijk om uitsluitsel te geven puur en alleen op kaartaanduidingen van kampen. En het feit dat kampen regelmatig herbenoemd werden als ze als Moluks woonoord gingen dienst doen, maakt de zaak niet eenvoudiger.

Ten slotte

Het zou voor ons onderzoek goed zijn om hier uitsluitsel over te krijgen. We proberen namelijk een zo volledig mogelijk beeld van alle voormalige woonoorden te vinden. En zoals blijkt is de informatie niet altijd eenduidig.  Wij kunnen meegaan met de informatie die de heer Schonewille heeft verstrekt. Daarnaast zouden wij graag van oud bewoners willen horen over deze woonoorden. Beide kampen zijn namelijk slecht terug te vinden in de verschillende bronnen zoals het internet en krantenarchieven. Wij hopen U reactie tegemoet te zien.

Ruinen, Kamp Stuifzand en….

Inleiding

Kamp Stuifzand in Ruinen ligt zoals de meeste kampen ver van de bebouwde kom en we reden er dan ook heen zonder het plaatsje Ruinen te zien. Kamp Stuifzand is makkelijk te vinden als je weet waar het is. Maar de vraag blijft waar ligt kamp Ruinen en is dit wel ooit een echt kamp geweest. Op de CAS-lijst van de kampen staan twee kampen: nr 11 Ruinen en nr 12 Stuifzand. Stuifzand is te vinden. En ik heb tijdens een middag bij het Moluks Historisch Museum een voormalig inwoonster van Stuifzand gesproken, dus dat kamp bestaat. Deze bewoonster wist echter niks van een tweede kamp en daar is ook in andere bronnen niets over te vinden. Is kamp 11 nooit in gebruik geweest en bestaat het alleen op de CAS-lijst? Waarschijnlijk wel, daarom kan ik hier beter schrijven over wat we wel weten, kamp Stuifzand.

BAT_Stuifzand_12_IMG_3081
Kamp Stuifzand, nu een rustig recreatieoord met stenen huisjes.

Kamp Stuifzand

Toen wij Stuifzand bezochten was de beheerder jammer genoeg niet aanwezig. Er stond op een bordje namelijk dat hij graag vertelde over het verleden van de plek. Wij gingen er maar vanuit dat deze meneer het niet erg zou vinden als we zelf zouden rondkijken. De vakantiehuisjes zijn duidelijk nieuwbouw, maar staan op eenzelfde wijze aan het centrale veld als de voormalige barakken. De driehoeksvorm met aan de smalste zijde geen bebouwing is duidelijk herkenbaar. Dit wordt versterkt doordat het midden terrein open is gebleven. Van de vijver, die op meerdere kampen aanwezig was om mogelijke brand te blussen, was niet meer zichtbaar in het landschap. Er was wel een put aanwezig, maar uit welke tijd deze stamt is niet duidelijk.

BAT_Stuifzand_12_IMG_3083
Put in het midden van het grasveld.

Bij de ingang lijkt nog een oude paal van de toegangspoort aanwezig te zijn.

hek
Paal bij de ingang van het kamp.

 

Conclusie

De structuur van kamp Stuifzand is nog aanwezig, maar de sfeer is totaal veranderd. Hier en daar zijn nog elementen van het oude kamp terug te herkennen. De Molukse bewoning wordt nergens genoemd, maar misschien had de beheerder daar over kunnen vertellen.

Kamp De Fledders, voorbij de verte.

Inleiding

Voor wie het boek Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen heeft gelezen, weet dat Veenhuizen ver van de bewoonde wereld ligt. Als je dan na Veenhuizen nog even verder gaat kom je bij kamp De Fledders. Het kamp ligt voorbij de verte en is totaal van de aardbodem weggevaagd.

Het kamp

Screen Shot 2018-08-18 at 16.31.11
Kamp de Fledders in de hoek van de weg midden op de Topografische kaart van 1954

De Fledders is maar kort gebruikt als Moluks woonoord van mei tot en met september 1951. In die periode werden er 300 vrijgezellen mannen opgevangen.

MUMA_FF10380_wwwopac
Bewoners poseren bij kamp de Fledders, foto Moluks Historisch Museum FF10380.

Het kamp heeft echter een langere geschiedenis en werd in de jaren dertig gebouwd voor werklozen. In die jaren werden er ook al Joodse vluchtelingen uit Duitsland opgevangen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het een Joods werkkamp, waarvan de bewoners in 1942 allemaal naar Westerbork werden afgevoerd. De volgende groep bewoners zijn een in de geschiedenis over het algemeen onderbelichte groep: afgedankte minnaressen van Duitse officieren met hun kinderen. En na de oorlog werden er NSB-ers geïnterneerd. De Molukse vrijgezellen waren de laatste groep en lang na hun vertrek in 1960 werd het kamp afgebroken. Wat resteert is een weiland.

BAT_De_Fledders_7_IMG_2930
Kamp de Fledders nu.

 Conclusie

Het is dat er een monument staat voor de Joodse bewoners tijdens de Tweede Wereldoorlog anders rijdt je er zo voorbij. Niets herinnert verder aan het kamp en de langere geschiednis die het heeft. Het Moluks verleden is hier alleen aanwezig in de hoofden die bekend zijn met deze geschiedenis. Toen ik er was, reden er om de vijf seconden motors langs vanwege een route in verband met de TT-Assen, waardoor het afgelegen karakter wat minder duidelijk was. Verder was er niks, alleen een leeg weiland.

Kamp Ybenheer: een weerbarstig park

Inleiding

Zo rustiek als kamp Oranje is, zo weerbarstig is kamp Ybenheer.  Ze liggen gebroederlijk naast elkaar met een weiland er tussen maar het zijn twee verschillende karakters. Dit begint al bij de ingang. Kamp Ybenheer. Bij Ybenheer staat een monument dat herinnert aan de Joodse bewoners en hun uiteindelijke wegvoering naar Westerbork. Dit type monument komen we bij meerdere kampen tegen, maar hier zijn uitzonderlijk genoeg ook de Molukse bewoners genoemd. Dit ligt vermoedelijk aan de betrokkenheid van de lokale gemeenschap, die alle aspecten van het kamp inzichtelijk probeert te maken.

IMG_3006
Ingang kamp Ybenheer met links het monument. De twee bakstenen zuilen zijn de overblijfselen van de originele toegang tot het kamp.

De nog overgebleven sporen

Anders dan in kamp Oranje zijn er in kamp Ybenheer nog veel resten te vinden. De woonbarakken zijn bijna geheel verdwenen, maar door het hele kamp zijn resten bouwpuin te zien. Van de originele structuur van het kamp is weinig terug te vinden door de begroeiing. Zelfs de appèlplaats is niet meer dan een paadje in het bos.

IMG_3028
Appèlplaats met rechts van het pad de niet originele vlaggenmast.

Het enige herkenbare, de vlaggenmast, blijkt ook nog eens niet origineel te zijn, maar geleend uit kamp Oranje. Er waren echter wel allerlei gebouwen in kamp Ybenheer die dusdanig stevig gebouwd waren dat bij de sloop van het kamp verschillende resten van gebouwen en structuren zijn achtergebleven. Daarnaast ligt er overal bouwpuin.

img_3042.jpg
De vloer van het waterzuiveringsgebouw, met rechtsachter de aanvoerbuis van het water.

Naast de appèlplaats ligt de vloer van het waterzuiveringsgebouw met een deel van de leidingen en buizen nog aanwezig. Dit was het eerste gebouw dat in het kamp gebouwd was, omdat goed drinkwater nodig was om de kampbewoners gezond te houden en er in die tijd nog geen waterleiding was. Toen de waterleiding. in 1960 kwam werd een waterberging gemaakt om de druk te regelen, deze ligt verscholen onder een kunstmatige heuvel. Verderop staat nog een grote wasbak die in het kamp voor de beheerders woning stond.

IMG_3055
Drempel van het kantinegebouw, waar de sloop is opgegeven.

Tijdens de Molukse bewoning is het kamp flink uitgebreid. Sommige delen zoals de woonbarakken in het noordoostelijke deel zijn geheel verdwenen onder een fietspad dat dwars door het kamp gaat en achter het dijkje opgaat. Aan de zuidelijke rand van het kamp ligt nog de drempel van het kantinegebouw. De tegels zijn eraf gehaald, maar de verdere sloop is opgegeven. Aan de overkant van het pad ligt een dikke betonnen rand van een andere barak, waarschijnlijk het schooltje dat ook te weerbarstig was om geheel weg te halen. Dat de kinderen in het kamp naast een schooltje ook tijd hadden om te spelen blijkt uit een ander overblijfsel, de zandbak.

IMG_3064
De zandbakrand en vierkante depressie.

De vierkante depressie van de zandbak is nog goed te zien. De vorm is behouden zelfs waar de betonnen rand verdwenen is. Zoals de Molukse kinderen hier ooit speelde zo is het nu een speelparadijs voor kinderen die allemaal spannende ontdekkingen kunnen doen en kunnen fantaseren over wat er ooit was.

Conclusie

Ybenheer is een kamp dat nog redelijk veel sporen heeft en deze worden gelukkig in ere gehouden door de lokale gemeenschap en de eigenaar Natuurmonumenten. De geschiedenis maakt dit parkje tot een interessante plek. Het bezoek is als een speurtocht waar je steeds probeert de resten van het woonoord terug te vinden, geholpen door de informatieborden. Jammer genoeg was het boek over de kampen Oranje en Ybenheer direct uitverkocht. De schrijver Kees Timmerman heeft ons echter laten weten dat het boekje in te zien is in de bibliotheek van het Sophiahof te Den Haag. Extra reden dus om het Moluks Historisch Museum aldaar te bezoeken. De heer Timmermans hoopt dat er snel een tweede druk komt. Wij zien er in ieder geval naar uit.